Ka ʻŌlelo Hawaiʻi Ma Nā Kukuna Lekiō

He mōʻaukala lōʻihi ko ka Hawaiʻi ma ka hoʻohana ʻana i ka ʻenehana no ka hoʻoholomua ʻana i nā ʻaoʻao like ʻole o ka nohona, mai ka pū a Kamehameha i kau ai ma kona waʻa, a i nā nūpepa he nui i paʻi ʻia, a i kēia wā e lako ʻākomi nei nā kamepiula i nā kinonahua a papapihi Hawaiʻi.  Ua hiki i nā kūpuna ke hoʻohawaiʻi i ka ʻenehana i lilo ia i kākoʻo nui i nā pahuhopu kānaka me ka lula ʻole ʻia e ua ʻenehana ala. 

ʻO ka ʻenehana kaʻaʻike hou i hoʻohana mua ʻia e nā kūpuna, ʻo ia hoʻi nā mīkini paʻi.  I ka wā i hōʻea ai ka mīkini paʻi mua ma Hawaiʻi nei, ʻo ia nō ka wā e lilo ana ka ʻōlelo Hawaiʻi he ʻōlelo kākau, ʻoiai ma mua o ka hōʻea mai o Kāpena Kuke mā a me nā mikioneli, he ʻōlelo waha wale nō ka ʻōlelo Hawaiʻi.  ʻO ia ka wā o ka hoʻāla hou ʻia ʻo ka ʻōlelo a me ka ʻike kuʻuna he ʻike i hiki ke paʻa mau ma ka pepa a hoʻolaha nui ʻia mai ʻō a ʻō o ka pae ʻāina o Hawaiʻi, a me ka honua holoʻokoʻa hoʻi.  Ua puni nā aliʻi i ke aʻo i ke kākau ʻana a ua laha ia ʻiʻini ma waena o nā Hawaiʻi like ʻole.  Ua palapala ʻia nā moʻolelo like ʻole ma nā nūpepa a me nā puke pai he nui, he hāneli a ʻoi kona huina nui.  Ua paʻi ʻia no ka hoʻolaha ʻana aku a me ka mālama pū ʻana mai i ka ʻike.  No kēia ʻano noʻonoʻo o nā kūpuna a me nā aliʻi i hala, ua waiho ʻia no mākou he ʻohina ʻike he nui nō. He ola pōkole nō naʻe kēia hana ʻoiai ma hope o ka pāpā ʻia ʻana o ke aʻo ʻana ma o ka ʻōlelo ma ka makahiki 1896, ua emi loa mai ka hoʻohana ʻia ʻana o ka ʻōlelo Hawaiʻi. 

Ma nā makahiki 1970, ua hōʻea kākou i ka wā i kapa ʻia  ʻo Ka Wā Hoʻāla ʻIke Hawaiʻi.  Ua ulu nui hou aku ke aloha i nā mea Hawaiʻi like ʻole, a ua hoʻomaka nā Hawaiʻi e kū haʻaheo a e paio no ka pono o ka lāhui.  Ua ikaika hou aku ka hula.  Ua paio nā koa Hawaiʻi no ka hoʻopau ʻana i ke kōlū ʻia ʻana iā Kahoʻolawe. Ua nui hou aku nā mele Hawaiʻi a me nā loea hoʻokani kī hōʻalu.  Ua hoʻolana ʻia ʻo Hōkūleʻa, ka waʻa kaulua mua o kēia wā, a holo i Kahiki. Ua hoʻomaka ka hopohopo naʻe no ke ola o ka ʻōlelo Hawaiʻi.  A ua ʻimi ʻia he ala ʻenehana hou, ʻo ia nō ka hoʻohana ʻana i ka lekiō ma o ka ʻōlelo Hawaiʻi.

Ma ka makahiki 1972, ua hoʻokumu ʻia ka polokolamu lekiō ʻo Ka Leo Hawaiʻi ma KCCN-AM.  He polokolamu i mālama ʻia ma o ka ʻōlelo Hawaiʻi no kanakolu minuke i kēlā me kēia pule ʻelua ma nā ahiahi Lāpule.  Akā, no ka nui o ka hoihoi o ka poʻe, ua hoʻolōʻihi ʻia a i ka hoʻokahi hola i kēlā me kēia Lāpule.  Ma Ka Leo Hawaiʻi, ua nui nā mānaleo i nīnauele ʻia a ua kūkā ʻia nā kumuhana like ʻole, mai nā moʻolelo kahiko, a i nā hanana o ia wā.  ʻO ka pahuhopu nui o kēia polokolamu, wahi a Larry Kimura, kekahi o nā kānaka i hoʻomaka i kēia papahana lekiō, ʻo ia hoʻi, "He kōkua a he paipai kēia i nā haumāna ʻōlelo Hawaiʻi i maʻa ka pepeiao i ka ʻōlelo Hawaiʻi".  Ua hoʻomau ʻia kēia polokolamu no 16 makahiki, a ua hoʻomoe ʻia ʻo Ka Leo Hawaiʻi ma ka makahiki 1989.  I loko no o ka pau ʻana o ia polokolamu, he ola nō kona.  Ua ʻike nō ʻo Larry Kimura i ka hala ʻana o ka poʻe mānaleo Hawaiʻi, a ua ʻoki leo ʻo ia i nā polokolamu i loaʻa he kumu waiwai nō kākou i kēia ao hou.

ʻAʻole i piha he anahulu makahiki a loaʻa mai he polokolamu lekiō hou i paʻa mau ma nā kukuna lekiō. He pāhana ia i ulu mai mai loko mai o ka Papa Seminā o ka Māhele Haʻawina Hawaiʻi ʻo ke Kulanui o Hawaiʻi ma Hilo.  He papa kēia e paipai ana i nā haumāna e hoʻohana i ko lākou mau kālena no ka hoʻoholomua ʻana i ka ʻōlelo Hawaiʻi.  A ʻo kekahi haumāna o ia papa, ʻo Mākela Bruno, he wilipā lekiō ʻo ia. Ua hoʻohui ʻia kona kālena me ka ʻōlelo Hawaiʻi, a ma ka makahiki 1998, me ke kākoʻo o ka ʻAha Pūnana Leo, ua hoʻokumu ʻia ʻo Alana I Kai Hikina, he polokolamu ʻōlelo Hawaiʻi e hoʻolele ana i nā mele Hawaiʻi ma o ka ʻōlelo Hawaiʻi ma KWXX-FM.  He kānela FM maʻamau kēia, a e like me nā polokolamu maʻamau o ke kanela, ua pono nā hui kākoʻo a me nā hoa kūʻai hoʻolaha no ke ola maoli o kēia polokolamu.

ʻO ka pahuhopu nui o kēia polokolamu, ʻo ia hoʻi ka hoʻohana ʻana i ka ʻōlelo Hawaiʻi ma o ka lekiō ma kona ʻano he ʻōlelo ola nō, i mea e lilo ai he kākoʻo i nā ʻohana a haumāna ʻōlelo Hawaiʻi,  a me ke kaiāʻōlelo Hawaiʻi holoʻokoʻa.  Ma waho o ka hoʻolele ʻana i nā mele Hawaiʻi, mālama pū ʻia nā māhele aʻoaʻo like ʻole i mea e kaʻa aku ai ka ʻike hou a me ka ʻike kuʻuna i loaʻa kona pilina i kēia wā nō.  Mālama ʻia ka māhele Pana ʻĀina e wehewehe ana i kahi e noho nei kekahi ʻāina,  kona mau palena, kona mōʻaukala, a me nā moʻolelo kūikawā.  ʻO ka māhele Hua ʻŌlelo Hou kekahi māhele waiwai ʻoiai he ʻōlelo ola kēia, e pono ana nā huaʻōlelo i haku ʻia no kēia wā hou.  ʻO Nā Hanana Hou ka māhele i kūkulu ʻia no ka hoʻokaʻaʻike ʻana i nā hanana like ʻole i pili i ke kaiāulu ʻōlelo Hawaiʻi, a ua hiki i ke kaiāulu ke kelepona mai no ka hoʻolaha ʻana aku i kā lākou mau hanana kekahi.  ʻO ka Pō Mahina ka māhele e hōʻike ana i ke anaina hoʻolohe ʻo ka pō mahina hea ia a me kona mau ʻano i pili i ka hana mahiʻai, lawaiʻa, a me nā hana hou, e like me ka hoʻoholo ʻana i ke kūpono a kūpono ʻole o ka mālama ʻana i ka hālāwai koʻikoʻi, a i ʻole ka hoʻolaʻa ʻana i hale hou.  A ʻo ka ʻŌlelo Noʻeau ka māhele e aʻoaʻo ana i ka ʻike ma o nā poke ʻōlelo akamai a nā kūpuna i waiho ai no kākou.

Ua loaʻa nā wilipā kūmau no kēia papahana, akā kono pū ʻia nā haumāna o ke kulanui a me nā kula kiʻekiʻe e komo a lilo i kākoʻo a i wilipā kūikawā.  Komo nō ma o aku o ka haneli haumāna o ka makahiki, i loaʻa ka wā hoʻomaʻamaʻa ʻōlelo ma waho aku o ka lumi papa, a me ka manaʻolana e komo ana ka hoihoi no kēia ʻano hana i loko o lākou.  Kipa pū mai nā puʻukani a me nā kānaka ʻike e kaʻanalike pū mai me ke anaina hoʻolohe.

Ma ka hahai ʻana i ka mōʻaukala hoʻohana ʻenehana, a i mea e laha aku ai ka ʻōlelo Hawaiʻi ma kēlā kihi kēia kihi o ka honua, ua hiki ke lohe ʻīwā ʻia ʻo Alana I Kai Hikina ma o ka punaewele ma www.kwxx.com, a pēlā pū ma nā polokolamu kelepona akamai no ka iKelepona, iPapa, a i ʻole Lopako kekahi.  He ala hou aku ia no ka pono o nā ʻohana ʻōlelo Hawaiʻi.

He polokolamu ola nō ʻo Alana I Kai Hikina, akā i hea ana kākou i kēia mua aku?  ʻO kekahi pahuhopu, ʻaʻole ia no ka hoʻolōʻihi wale ʻana iā Alana I Kai Hikina i nui aʻe kona mau hola e hoʻolele ana i nā mele Hawaiʻi, akā no ka hāpai ʻana i ka ʻōlelo Hawaiʻi he ʻōlelo maʻamau o ke ola kanaka. ʻO kekahi ala e kō ai ia pahuhopu ma ka lekiō, ʻo ia nō ka mālama ʻana i nā polokolamu mele ʻē aʻe, nā mea hoʻolele mele maʻamau o ke ao nei, ma o ka ʻōlelo Hawaiʻi.  Makemake au e hoʻolaha aku ʻia "ʻO ia nō ʻo Garth Brooks me kāna mele hou loa, a eia mai ʻo Bruno Mars me ke mele ʻo It Will Rain" a laila e hoʻomau ma ka hoʻolaha ʻana i nā nūhou i pili i ka honua. Ke hōʻea kākou i ia wā, ka wā e hoʻohana ʻia ai ka ʻōlelo Hawaiʻi no nā mea maʻamau o ke ola, keu aku no nā mea pili ʻole i ka nohona Hawaiʻi wale nō, ʻo ia ka wā e hiki ana ke ʻōlelo maoli nō, ke ola nei nō ka ʻōlelo Hawaiʻi ma nā kukuna lekiō!

CSQ Disclaimer

Our website houses close to five decades of content and publishing. Any content older than 10 years is archival and Cultural Survival does not necessarily agree with the content and word choice today.

CSQ Issue: